1. Lịch sử các cuộc cách mạng công nghiệp và bức tranh đặc trưng về
Giáo dục và Đào tạo
1.1 Cách mạng công nghiệp 1.0
Cuộc cách mạng công nghiệp lần thứ nhất, xuất hiện ở Đức và diễn ra vào
nửa cuối thế kỷ 18 và gần nửa đầu thế kỷ 19. Với thay đổi từ sản xuất chân tay đến
sản xuất cơ khí do phát minh ra động cơ hơi nước.
Web 1.0: (1997-2003): Thời kỳ chỉ biết đọc Web
Giáo dục 1.0: đặc trưng bởi sự chuyển kiến thức từ Thầy sang Trò (thầy đọc
- trò chép)
1.2. Cách mạng công nghiệp 2.0
Cuộc cách mạng công nghiệp lần thứ hai diễn ra vào nửa cuối thế kỷ 19, đầu
thế kỷ 20 (xuất hiện ở các nước XHCN). Cho đến khi đại chiến thế giới lần thứ
nhất xảy ra, với thay đổi từ sản xuất đơn lẻ sang sản xuất hàng loạt bằng máy móc
chạy với năng lượng điện.
Web 2.0: (2004-2006): Thời kỳ giao tiếp không đồng bộ với nhau
Giáo dục 2.0: Dạy và Học không có sáng tạo
1.3. Cách mạng công nghiệp 3.0 (Xã hội công nghệ)
Cuộc cách mạng công nghiệp lần thứ ba diễn ra từ những năm 1970 với sự
ra đời của sản xuất tự động dựa vào máy tính, thiết bị điện tử và internet.
Web 3.0: (2007-2011): Thời kỳ trợ giúp biết mọi thứ về bản thâm và truy cập
thông tin để trả lời cho mọi vấn đề
Giáo dục 3.0: Tự học theo digital media, social media, lúc này đã xuất hiện
phương pháp học tương tác (interactive learning).
1.4. Cách mạng công nghiệp 4.0 (kỷ nguyên mới)
Cuộc cách mạng công nghiệp lần thứ tư được cho là đã bắt đầu từ vài năm
gần đây, đại thể là cuộc cách mạng về sản xuất thông minh dựa trên các thành tựu
đột phá trong các lĩnh vực công nghệ thông tin, công nghệ sinh học, công nghệ
nano,… với nền tảng là các đột phá của công nghệ số. Khái niệm "Công nghiệp
4.0" được đưa ra vào năm 2011 tại Hội chợ Hannover, giới thiệu các dự kiến của
chương trình công nghiệp 4.0 của nước Đức, nhằm nâng cao nền công nghiệp cơ
khí truyền thống của Đức.
Web 4.0 (2012): Thời kỳ đa số tham gia Web; khách hàng sử dụng điều hành
đám mây (os); mua-bán qua Internet; Smart PC, Smartphone, bảng thông minh...
công nghệ lướt web...
Giáo dục 4.0: thay đổi hành vi của người học cùng với các năng lực song
hành, kết nối và tưởng tượng (parallelism, connectivism và visualization)
- Sự đột phá của ICT trong công nghệ: Cách mạng công nghiệp (CMCN) 4.0
tác động đến tất cả các lĩnh vực, dẫn đến xuất hiện khái niệm "Việc làm 4.0; Y tế
4.0; Giáo dục 4.0;... thậm chí là Nhà trường 4.0, Giáo viên 4.0, Học sinh 4.0...”
- Tầm nhìn số hóa trong sản xuất; thay đổi cấu trúc kinh tế, xã hội trong đó
có giáo dục và tổ chức mới chỉ đạo toàn bộ chuỗi giá trị hướng vào cầu của khách
hàng đơn lẻ (thay vì hướng vào cung như trước đây).
- Lúc này con người, sự vật, quá trình, dịch vụ và dữ liệu lớn, mọi thứ đều
được "Kết nối".
Theo đó, giáo dục 4.0 được hiểu là một môi trường mà ở đó mọi người có
thể cùng dạy học ở mọi nơi, mọi lúc với các thiết bị kết nối để tạo ra việc học tập
được cá thể hóa. Môi trường mới này biến đổi tổ chức giáo dục thành một môi
trường tạo sản phẩm sáng tạo mang tính cá thể với thành tựu lĩnh hội kiến thức và
năng lực đổi mới, sáng tạo riêng của từng cá nhân trong môi trường này.
Có thể nói sự sáng tạo, đổi mới chính là nền tảng của giáo dục 4.0. Các yếu
tố trong môi trường mới này linh động và có mối liên quan mật thiết. Việc sắp xếp
các yếu tố khác nhau trong hệ sinh thái hướng tới mục tiêu giáo dục là rất quan
trọng.
2. Một số giá trị cốt lõi và tác động của CMCN 4.0 đối với GD&ĐT
2.1. Một số giá trị cốt lõi của CMCN 4.0 nhìn từ góc độ giáo dục:
- "Đổi mới mở" thay thế "Đổi mới đóng" tạo ra sự tương tác giữa các công
ty, tổ chức, nhà trường
- Trước đây "Hướng vào cung" cần High-Tech nay "Hướng vào cầu"
- CMCN 4.0: cần cả Ứng dụng công nghệ và Khách hàng
- Các mô hình kinh tế, xã hội đều đổi mới hướng tới sự kết nối
- Tri thức có ở dạng thực tiễn
- Học qua làm việc
- Học qua sử dụng
2.2. Tác động của CMCN 4.0 đối với GD&ĐT
- Sự thay đổi việc làm và nhân lực: Thay đổi trong yêu cầu đối với nhân lực
4.0, nhiều công việc, nhiều khi không cần nhiều đến trình độ đại học mà chỉ cần
hiểu biết ở bậc trung học phổ thông
- Giáo dục hiện nay, cần thay đổi mục tiêu, nội dung, chương trình, phương
pháp, phương tiện, hình thức tổ chức dạy học ở tất cả các bậc học để đáp ứng thời
kỳ 4.0
- Giáo viên tương lai của nước ta sẽ phải dạy trẻ tự học, tự tiến bộ, tự tư
duy... Đan Mạch đã đưa môn lập trình tự động vào ngay từ cấp tiểu học.
- Phần thưởng cuối cùng không còn là bằng cấp, mà là giá trị mỗi người tạo
ra cho xã hội
- Thích nghị việc học suốt đời: Giáo dục hàn lâm bị tác động mạnh; Thay Elearning bằng WE-learning (cùng nhau học suốt đời)
- Cần trang bị thêm các kỹ năng mới tùy theo từng ngành nghề, ví dụ: tư duy
phi tuyến tính, liên môn Văn hóa và Xã hội, liên môn Tự nhiên và Xã hội; năng lực
tự quản/tranh luận, đối thoại và phản biện,...
- Giáo dục 4.0 cần có những kỹ năng sáng tạo, đổi mới, kỹ năng giải quyết các
vấn đề phức tạp, tư duy phản biện, sáng tạo, quản lý nhân sự, làm việc nhóm...
- Định hướng nghề nghiệp phải là trách nhiệm pháp lý của nhà trường/cơ sở
đào tạo
- Cuộc cách mạng mới bắt đầu trong lòng GD&ĐT: "Tài sản Icloud", "Đào
tạo ngoài khuôn viên nhà trường": học trong quá trình đi làm, dẫn đến trong tương
lại: xóa ranh giới không thể thẩm thấu giữa giáo dục hàn lâm và đào tạo nghề ở
khắp nơi bằng mạng. Có những mạng quốc tế (Edunet), CTE (giáo dục kỹ thuật)
- Tiếp cận mới về quản lý dạy - học: bố trí quá trình học như nó phải có
trong đời sống thực tế/hay quá trình sản xuất ở nhà máy
- 4 cách tiếp cận dạy: Phê phán, Sáng tạo, Năng suất, Tính chịu trách nhiệm
(Sinlarat, 2016).
- 9 cách tiếp cận học (3R, 3I, 3P):
3R (điều khiển việc hiểu): Reacalling, Relating, Refining (Gọi tên lại, Quan
hệ lại và Xác định lại).
3I (Điều tra nghiên cứu): Hỏi (Inquiring), Tương tác (Interacting), Giải thích
(Interpreting).
3P: Tham gia (Pảticipating), Xử lý (Processing) và Trình bày (Presenting),
(Gomaratat, 2005)
- Học ảo (Jeschke, 2014) trên hệ thống Mã nguồn mở
* Giáo dục 4.0 sẽ có nội hàm khác giáo dục thông thường:
- Giáo dục 4.0 cần có tư duy phê phán, óc đổi mới, hiểu biết văn hóa, kỹ
năng học để lập nghiệp; Tác nhân thông minh sử dụng thông tin hiện đại; công
nghệ Mobile, Smartphone, dịch vụ Icloud (mây điện toán)
- Giáo dục 4.0 cần thiết kê mô hình dạy học mới
- Các trường đào tạo giáo viên và đào tạo quản lý cũng thay đổi
- CN 4.0-KHCN, Giáo dục 4.0 có giá trị huyền thoại, tức là ước mơ của
chúng ta sẽ đến mà chẳng ai chỉ rõ được vào mốc thời gian nào
- Giáo dục 4.0: Khẳng định kết nối qua GD, do đó cần có tiếp cận mới về
dạy học và đào tạo
- Học cách chung sống với CN 4.0 khi không có trường lớp huấn luyện, phải
gắn chặt vào nhu cầu địa phương, nhu cầu khách hàng (hướng vào cầu)
- Giáo dục 4.0: cần thay điều khiển cứng (của vài trăm người trong phòng
lạnh) bằng tư duy sáng tạo của hàng triệu nhà giáo và nhân dân;
- Giáo dục 4.0: Tăng cường tự chủ/giải trình và trách nhiệm của nhà trường
đối với xã hội
- Giáo dục 4.0: tăng cường xã hội hóa để phát triển giáo dục, mở rộng đối
tác Công - Tư
4 đặc trưng VUCA: Dễ biến đổi (Volatility); Không chắc chăn (Uncertainty);
Phức tạp (Complexity); và Mơ hồ (Ambiguity)
Dự báo, tác động ICT: thay đổi việc làm mạnh
HS, SV thành công ở môi trường toàn cầu hóa, tự động hóa, ảo hóa và nối
mạng linh hoạt
Các nghề hot: (10 Jobs, 2006): Quản lý thông tin xã hội, Blogger, Thiết kế
phầm mềm ứng dụng, Phân tích dữ liệu lớn (10 năm trước đây chưa có)
Cạnh tranh việc làm thị trường khu vực, cộng đồng kinh tế
- Giáo dục 4.0: công tác hướng nghiệp hs/sv vô cùng quan trọng và phải là
trách nhiệm pháp lý của nhà trường/cơ sở đào tạo của các cấp học